O'lturur safda yaxshiroq bilg'il - Ikki qit'a sharhi - 1993

23.02.09 | Xurshid


http//photoload.ru/data/1c/e8/3e/1ce83e5d4135b07c0b82afffbe2b3436.jpg

O'lturur safda yaxshiroq bilg'il - Ikki qit'a sharhi - 1993
Author: Xurshid Davron
Publisher: 'Ma'rifat' gazetasi - 1993
Language:Uzbek/Lotin


"OLTIRUR SAFDA YAXSHIROQ BILGIL

(Ikki qit'a sharhi)


Qit'a arabcha soz bolib, ma'nosi "parcha", "qism", "bolak" dmakdir. Qit'a - ikki va undan ortiq baytli sh'r arab, fors, turk mumtoz sh'riyatida kng tarqalgan mustaqil adabiy turlardan biridir. "Giyos ul-lugot"da sharh etilishicha, qit'a "har narsaning bir bolagi; va shoirlar istilohida ikki baytlik yoki undan ziyoda bolgan sh'r, matla'i bor va yoqdir, goyoki u gazal yoki qasidadan olingan parchadk, ammo uni "qat'a" db, ya'ni ksib, ayirib olingan db oqish xatodir" Dmak, qit'a gazal yoki boshqa sh'r turining parchasi emas.

Qit'a shakli ikki yol bilan vujudga klgan:
1. Mustaqil sh'riy asar tarzida. Bu nav qit'a gazal inkishof bolmagan davrlarda qasidachi shoirlar ijodida katta mavq tutgan bolib, ruhiy his-hayajon, ayriliq kchinmalari va dunyoni idrok etish holatlarini bayon etishda muhim orin egallagan.
2. Zarurat yuzasidan biror zamondosh yoki otgan shoirlar gazal, qasidasi yoki dostonidan ikki-uch bayt olib, oz maqsadida, koproq "qissadan hissa" chiqarish tarzida ishlatilgan. Shu mavrid zarurat yuzasidan qadim yoki zamondosh shoir asaridan olingan parcha yoki bayt ozicha mustaqil bolib qolgan.

Fors sh'riyatida qit'agoylikda Ibn Yamin juda mashhur bolgan. Shuningdk, Sa'diyning "Guliston"i, Jomiyning "Bahoriston"i, Navoiyning "Mahbubul-qulub"ida qit'a ma'lum bir hikoyatdan klib chiqqan xulosa yuqorida aytib otganimizdek,"qissadan hissa" bayoni bolib kladi. Ozbk adabiyotshunosi Ibrohim Haqqul yozganidk, "qit'ada ijtimoiy-siyosiy, falsafiy, ahloqiy-ta'limiy masalalar ifodalangan, shoirlar hayotiy-ralistik qarashlari, davr va zamonga munosabatlarini aks ettirganlar, shuningdk, madhiya, marsiya, tarix va chistonlar bitilgan".
Qit'a ozbk mumtoz sh'riyatida hazrat Navoiy qalamining quvvati bilan katta orin egalladi.Ustod Hamid Sulaymonning qayd etishicha, Navoiyning "Xazoyinul-maoniy"sida 503 baytdan iborat 210 qit'a jamlangan.

Biz bu orinda hazratning ikki qit'asini sharhu bayon etishni maqsad qilib, diqqatimizni buyuk shoirning insoniy-ahloqiy qarashlari va shoir ijodiga ta'sir qilgan salaflar ta'rifiga qaratdik, bu bilan uning dunyoqarashini anglashga urindik.

Birinchi sharh


Yuqori oltururni kim tilasa,
Kishilikdin ani yiroq bilgil,
Olturur safda yuqorilikdin
Olturur safda yaxshiroq bilgil.

Hazrat Navoiy ijodida eng kop yozilgan mavzu hukmdor va hukmdorlik, mansab va adolat mavzusidir. Ushbu qit'a ham shu xususda. Bu qit'ani hazrat Navoiy oziga yaqin kishilarga bitgan bir maktubidagi sozlar bilan sharhlaymizki, ulardan ortiq soz aytish imkonsizdir. Hazrat yozadilar: "Insonning martabasi va kattalikni svishi tabiiy. Bu ishda nafs ixtiyorsiz va kishining szgisi uni egallash bilan shugullanishni talab qiladi; mansabning xosiyati gaflatni orttiruvchi va podshohni mast qiluvchi iltifoti xush oluvchi va shunday kishiga xalqning ishi kop tushadi. Agar u goho aql madadi bilan ozini tuta olsa-da, biroq mansab mastligi uni oz holiga qoymaydi. Haqiqatan, shu mastlik chogida falakning intiqom oluvchiligi, gaddorligi va falak holiqining adolatli hokim ekanligi qachon uning xotiriga kladi. Orttirgan qudrat va martabasining baqosi yoq va umri esa vafosizdir. Uning yomonliklaridan yolgiz dushmanlargina kulib qoya qolmay, rasvoligidan dostlar ham sharmandadur; oshnolar bu yaramasliklardan mutaasir va bgonalar bu dvonalikdan taajjub va hayratdadirlar.
Dmak, nafsi pok va aqli sof kimsa bu mastliklardan ozini bhush qilmasligi va ozini ozboshimchalik va ozbilarmonlikka solmasligi, zulm sorgan darmondalarning holiga boqishi krak Qachonki, oz kamchiliklaridan ogoh bolsa, nima foydaki, falak u varaqlarni buklab qoygan boladi. Bu holda nadomat ohlari tortishdan foyda kormaydi" Shu sababdan ham "yuqori oltirurni" tilagandan kora oddiy odamlar qatorida turish afzalroqdir,deb nasihat qiladi hazrat Navoiy.

Ikkinchi sharh


Gazalda uch kishi tavridur ul nav',
Kim andin yaxshi yoq nazm ehtimoli.

Biri mu'jaz bayonliq sohiri Hind,
Ki ahlini ortar sozu holi.

Biri Iso nafasliq rindi Shroz,
Fano dayrida mastu louboli.

Biri qudsi asarliq orifi Jom,
Ki jomi Jamdurur singan safoli.

Navoiy nazmiga boqsang emasdur
Bu uchning holidan har bayti xoli -

Hamono kozgudurkim, aksi solmish
Anga uch shoxi mahvashning jamoli.

"Favoyidul-kibar" dvonidan olingan ushbu qit'a hazrat Navoiyning gazalchilikdagi ustodlari ta'rifiga bagishlangan. Bu ustodlar, Sharqning uch buyuk shoiri - "biri mo'jaz bayonliq sohiri Hind" - Xusrav Dhlaviykim, uning sozu holi ishq ahlini ortaguvchidir"; biri Iso nafasliq rindi Shroz - Xoja Hofiz Shroziykim, dayri fano - fano bolganlar sofiylikda oshigu xokisordir; biri qudsi asarliq orifi Jom - afsonaviy Jamshid nomi bilan bogliq maskan - Jomda tugilgan Abdurahmon Jomiydir.
Bu uch zotning nomini hazrat Navoiy boshqa asarlarida ham ehtirom bilan tilga oladi. Chunonchi,"Muhokamatul-lugatayn"da yozadikim,"Bataxsis ishq va dard ahlining rohbar va pshravi Amir Xusrav Dhlaviy dvonikim, oshiqliqda dard va niyoz va soz va gudoz tariqin ul muntashir qildi va aning ishqi mash'alidin bu partav olam tiyra xokdaniga yoyildi. Yana haqiqat ahlining sarxayli va sarafrozi Xoja Hofiz Shroziy nukot va asrorinki, anfosi ruh ul-qudsdin nishon aytur va ruhullo anfosidin asar tkazur. Yana bu faqirning piri va ustozi va tariqat ahlining sohibi irshodi, jami' ahlullohning muqtado va shayxulislomimavlono Abdurahmon Jomiyning ruhparvar latoyifi va ruhgustar zaroyifikim, andin har gazal kal-vahyil-munzal (xudodan ingan vahiydk) va har risola kal-ahodisin-nabiyi mursal (paygambar hadisidk) oliyshon va rafi' makondirkim, alardin har lafz qiymatda durri samindin obdorroq va hirqatda la'li otashindin barqkirdorroq".
Hazrat Navoiy oz ustodlari bilan gazalchilikda bahslashib, forsiy gazallar yozganini aytadi:" Forsiy gazaliyot dvoni Xoja Hofiz tavridakim, jami' suxanadolar va nazmpirolar nazarida mustahsan va matbu'dur, tartib bribmnkim, olti mingdin abyoti adadi koprakdurki, koprak ul hazrat sh'riga tatabbu' voq' bolubtur Va ba'zi Mir Xusravgakim, ishq otashkadasining shu'laangzidur va dard garibxonasining ashkrzi. Va ba'zi hazrati Maxdumi Nuranga ( mavlono Jomiyga) kim, kamol avjining mhri lomiidur va mazkur bolgon azizlarlar holatining jamiiki, bu dvon xaloyiq orasida shoyi'dur"
Hazrat Navoiy bu ustozlar haqida "Badoyiul-bidoya" dvoniga yozgan dbochasida ham yozib otadi.
Ustozlarni ulug`lash, salaflarga tan brish oliy fazilatdir. Hazrat Navoiy oziga ustozu pirlik qilgan uch buyuk shoir qudratini jam qila olgan oliy fazilatli va komil inson edi.

1993



:

: 5128
:
  • 0

: