Ko'nli tilagan murodig'a yetsa kishi - Ikki ruboiy sharhi - 1993

23.02.09 | Xurshid


http//photoload.ru/data/5f/d0/24/5fd0245f6c9ddbdf3eff0f505975b6a7.jpg

Ko'nli tilagan murodig'a yetsa kishi - Ikki ruboiy sharhi - 1993
Author: Xurshid Davron
Publisher: 'Ma'rifat' gazetasi - 1993
Language:Uzbek/Lotin

Xurshid Davron

KO`NGLI TILAGAN MURODIGA YTSA KISHI

IKKI RUBOIY SHARHI


Bobur mirzo ijodining kamolot choqqisi uning ruboiylaridir. Ruboiy qisqa va shiddatli kchgan shoir va sarkarda hayotining tabiatiga mos edi,biror dam xotirjam ijod bilan shugullanishga imkon topilmagan Bobur mirzo tort satrda yuragida oylar, yillar toplanib qolgan dardu-hasratini ayon eta olishini sezgan edi. Abdurauf Fitrat shoirning bu fazilatini aniq qayd qilib, yozadi: "Bizning shoirlarimizdan ozini Xayyomga oxshatishga tirishganlari kop. Navoiyning, Lutfiyning, Umarxonning, Fazliyning va boshqalarning xayyomona ruboiylari yoq emas, bor. Lkin bularning
hch biri ruboiyda Xayyomga yaqinlasha olmadi Xayyomga yaqinlashishga muvaffaq bolgan birdan-bir shoir Bobur mirzodir. Boburning ruboiylarida bo`lgan ochiqlik, soddalik Xayyomga oxshaydir".
Bu fikrni Oybk quyidagicha tasdiqlaydi: "Boburning ruboiylari uning poeziyasining choqqisidir.
Boburdan oldingi va kyingi shoirlar bu bobda unga yta olmaganlar. Umar Xayyomning ruboiylari kabi uning ruboiylari ham falsafiy fikrlarga boy, shaklan mukammal"
Biz bu orinda Bobur mirzoning ayrim ruboiylarini sharhu bayon etishni maqsad etib,
diqqatimizni koproq ularning yaratilishiga sababchi bolgan tarixiy voqalarga qaratdik.

Birinchi ruboiy sharhi


Kongli tilagan murodiga ytsa kishi,
Yo borcha murodlarni tark etsa kishi,
Bu ikki muyassar olmasa olamda,
Boshini olib bir sorigia ktsa kishi.

Bu armonli satrlar Bobur mirzo hayotining muxtasar tarixiga oxshaydi. Biz bu ruboiy qachon yaratilganini aniq bilmaymiz, u shoirning yigitlik ayyomida ham, umrining shomida ham yozilgan bolishi mumkin. Agar bu satrlar yigitlikda yozilgan bolsa, bu istak - bashorat, umr songida bitilgan bolsa, achchiq nadomatdan darak bradi.

Kongli tilagan murodiga ytsa kishi

Bobur mirzoning kongil murodi ajdodlari tuprogida yuzaga klgan buhronni bartaraf etish, Samarqand taxtini egallash bilan Movarounnahrda adolatli saltanat tiklash edi. Ammo, mudom davom etgan toqnashuvlar, achchiq taqdir oqiga tadbir qalqoni dosh bra olmashgach, biror natija chiqara olmadi. Uning donishmand qizi Gulbadanbgim "Humoyunnoma"da yozadi: "Toliq on bir yil davomida Movarounnahr olkasida Chigatoy, Tmuriy va ozbk sultonlari bilan shunday janglar va mudofaalar qildilarki, ularning sonini tola bayon qilishga qalam tili ojiz va nuqsonlidir.
Jahongirlik bobida hazratimiz tortgan qadar mashaqqat va xatarlar kam kishilarga uchragan. U hazratga duch klgan uqubat va xatarlar oz podshohlarga duch klgan. Uch qayta Samarqandni qilich zori bilan fath qildilar. Birinchi marta podshoh Bobom hazratlari on ikki yoshda, ikkinchi martada on toqqiz yoshda va uchinchi marta esa yigirma ikki yoshda edilar*. Olti oy davomida Samarqandni olmoqqa urindilar, lkin maqsadlariga yta olmadilar".

Yo borcha murodlarni tark etsa kishi

Bu satrlarda Bobur mirzoning boshqa bir armoni yashirin. On-on bir yoshidan boshlab umri shiddatli jangu-jadal, mashaqqatu-sarsonlik ichra kchgan, murodiga ytolmay ona yurtdan quvgin bolgan Bobur mirzo kyinchalik ulugvor saltanat tuzishga erishgan bo`lsa-da, kongli garib bolib qolavrdi. Uning mas'um kongli halovat istardi. Saltanat esa halovat brolmasdi.
Uning nazarida:"Podshohlik bila yolgizlik rost klmas". Shu sababdan ham ozini podshohlikdan qutqarmoq tilagan Bobur umrining shomini ijodga, sofiyona turmushga bagishlashni orzu qilardi.
Aslida bu uning eng botiniy, barcha istaklarni tark etish istagi edi. Osha yillari Bobur
xilvatnishinlikni ixtiyor qilish maqsadida bir ncha marta:"Konglim saltanat va podshohlikdan olindi, shu Zarafshon bogida bir burchakda otirsam, podshohlikni Humoyunga brsam", - dgan edi.
U dunyodan koz yumish oldidan ham "Shu maqsadimga ytmadim" dya armon qiladi.

Bu ikki muyassar bolmasa olamda,
Boshini olib bir soriga ktsa kishi

Darhaqiqat, shunday boldi. Bobur mirzo bu ikki murodiga ham ytolmadi. Birinchi murodi zabun bolgach, hijratga - Kobulu Hind "soriga yuzlanib, boshini olib oyoq ytguncha ktdi.
"Boburnoma"da u shunday yozadi: "Xotirimga kldikim, tokay sargardon bolub turmoq krak, bir tarafga talab qilolayin db Ulug-kichik mni umidvorlik bila irashib yuruydurganlar, ikki yuzdin koprak, uch yuzdin ozroq bolgay. Aksar yayoq va iliklarida tayoq va oyoqlarida choruq va eginlarida chopon erdi". Shu borishda Kobulu Gaznini egallagan Bobur olti yildan song yana bir karra Shoh Ismoil komagida Samarqand taxtini egallashga urinib, shayboniylardan ikki daf'a maglubiyatga uchragach, manguga tarki vatan qildi. Shundan song, Gulbadanbgim, yozganidk, "yana Movarounnahrni qolga kiritish hayolini tamoman kongildan chiqarib tashladilar".

Ikkinchi ruboiy sharhi


Ammo,suyukli oqila qizi "kongildan chiqarib tashladilar" db aytgan ona Vatan orzusi Bobur mirzoni songgi kungacha tark etmadi. Umrining shomida eng qayguli va mahzun satrlarni bitdi:

Tol' yoqi jonimga balolig boldi,
Har ishniki ayladim, xatolig boldi.
Oz yrni qoyub, Hind sori yuzlandim,
Yorab, ntayin, n yuz qarolig boldi.

Bu ruboiy, biz yuqorida tahqiq qilgan ruboiyning davomiga oxshaydi. Bundagi chorasiz alam oz murodiga ytolmagan kishi konglidagi iztiroblar natijasidir.
Tol' yoqligi tufayli baloga uchragan Bobur qanday xatolar haqida gapiradi? U balki
Andijonni mustahkam qilmay, yoshlik zavqidan mast, yngil-ylpi tayyorgarlik bilan Samarqand ustiga yurish boshlagani, oqibatda ham Andijondan, ham Samarqanddan ayrilganini nazarda tutayotgandir? Yoki ikkinchi marta Samarqandni fath etgach, kop otmay, qamalda qolib, yakkayu yolgiz opasi Xonzodabgimni Shayboniyxonga oz qoli bilan brgani, egachisining ogir qismatiga aybdorligini aytmoqchimi? Yoki uchinchi marta - Samarqandni egallash istagi zor klib nomunosib ishga qol urgani - sunniy mazhabli Movarounnahrga shia'mazhabli Shoh Ismoil qoshinini boshlab klganini aytmoqdami? Ha, albatta! Bobur mana shularning barchasi xatolik bolganini
aytib, alam chkmoqda. Mana shu xatolar, ayniqsa, songgi xato sababidan, muarrix yozganidk, "Movarounnahr xalqi boshda podshohning bu galabasidan mamnun bolsa ham oxiridaundan kozlagan umidi yuzaga chiqmadi".
Bobur mirzoning songgi xatosi tufayli nafaqat oddiy xalq, osha davrning nufuzli shaxslari ham undan norozi bolgan edilar. Bu orinda osha davrning yirik arboblaridan biri Shayx Xudoydodi Valiy bilan bogliq voqani eslash kifoya. Shoh Ismoilning bosh amiri Najmi Soniy qoshini komagida Samarqandni egallagan 1511 yilning kuzida Bobur mirzo Shayx Xudoydodi Valiy huzuriga odam yuborib, uni shayboniylarni qollagani uchun dashnom brish maqsadida va yuzaga kelgan murakkab sharoitda ozini qollab-quvvatlashni sorash umidida oz huzuriga chorlaydi. Shunda xalq tomonidan Vali bobo deb uluglangan Shayx Xudoydod Bobur mirzoning shia'lar bilan klganiga ishora qilib, "Bu yrda kim musulmonroq bolsa, osha podshoh boladi", - db uning huzuriga borishdan bosh tortadi.
Bobur mirzo bu songgi mash'um xatosi tufayli "n yuz qarolig boldi?" db faryod chkadi:

Oz yrni qoyub, Hind sori yuzlandim,
Yorab, ntayin, n yuz qarolig bo`ldi.

1993

Qaydlar:

* Bu yrda Gulbandan bgim xato qiladi: Bobur Samarqandni ilk fath etganda on tort, ikkinchi martada on ytti, uchinchi martada yigirma sakkiz yoshda bolgan (X.D).


:

: 6551
:
  • 5

: