Alinazar Egamnazarov. Siz bilgan Dukchi eshon

21.09.13 | yabgu


http//photoload.ru/data/10/d4/0f/10d40f91fa7223feebd1d941311a47e0.jpg


Siz bilgan Dukchi eshon
Author: Alinazar Egamnazarov
Publisher: Tashkent: Sharq
Publication date: 1994
Number of pages: 212
Format / Quality: PDF
Size: 5,7 Mb
Language: Uzbek

:
Andijon qozgoloni (1898) -ozbek xalqining mustamlakachilik va milliy zulmga qarshi ozodlik harakati. Dukchi Eshon qozgoloni (voqeasi) nomi bilan ham mashhur. Unga Andijon uyezdining Mingtepa qishlogilik Muhammadali 510xalfa Sobir ogli rahbarlik qilgan.Turkistonda Rossiya imperiyasining 19-a. ikkinchi yarmida ornatgan mustam-lakachilik tuzumi mahalliy aholini siyosiy huquqlardan mahrum etdi, mil-liy, liniy qadriyatlarini tahqirladi, iqtisodini esa imperiya maqsadlariga boysundirib, xalqning turmushi, moddiy ahvolini yomonlashtirib, qashshoqlanishiga olib keldi. Ayniqsa Fargonada Rossiya sanoati uchun zarur bolgan paxta xom ashyosini yetishtirish-ga zor berilishi natijasida viloyatdagi aholi hayoti nihoyatda ogirlashdi. Ogir mehnat sharoitida yetishtiriladigan paxta xom ashyosi arzimas narxda sotib olinib, Rossiyaga olib ketilar, dehqon esa bundan durust moddiy manfaat kormay, aksincha, turli xil ogir soliq, tolov va qarzlar iskanjasida yil say-in qash-shoqlashib borardi. Viloyatda paxta ekin maydonlarining tez surat bilan osib borishi galla mahsulotlari, burdoy yetishtirishni keskin kamayi-shiga, aholini chetdan keladigan gallaga qaram bolishiga olib keldi. Rossiyadan keltirilgan yuqori narxdagi bugdoyni sotib olib, istemol qilishga esa qashshoqlashgan dehqonlarning qurbi yet-may, ahvollari yanada ogirlashdi.Chorizmning nafaqat iqtisodiy, bal-ki ijtimoiy, siyosiy, milliy zul-mi ham cheksiz edi. Siyosiy huquqlardan mahrum etilgan aholi olkani idora qilish ishi-ga mutlaqo yaqinlashtirilmasdi. Mao-rif, tibbiy xizmat, obodonchilik ish-lari qarovsiz holda bolib, mustabid mamuriyat bunga mut-laqo mablag ajrat-masdi. Mahalliy ahamiyatga molik sarf-harajatlar aholi zimmasiga yuklatilgan-di. Hukmron millat vakillari alohida imkoniyat va huquklarga ega bolgan holda mahalliy aholi huquqsizlik, zulm va zoravonlikdan azob chekardi. Buning ustiga mahalliy aholining unumdor yerlari Rossiyadan kochirib keltiril-gan dehqonlarga tortib olib berilgan bolib, yer-suv munosabatlari masalasida ham adolatsizlik avjiga chiqqandi.Chorizm hukmronligi davrida olkada mustamlakachilar turmush tarzi orqali kirib kelgan maishatparastlik, qimorbozlik, ichkilikbozlik singari illatlar mahalliy aholining manaviy-axloqiy ruhiyati, qadriyatlariga putur yetkaza boshlagandi. Bu illatlarning barchasi bir bolib mahalliy xalqning mustamlakachilarga nisbatan nafratini oshirib, milliy, insoniy gururi, nafso-niyatini tahqirlab, bularga chek qoyish istagi kun sayin avj olib borgan, mil-liy ozodlik tuygulari junbushga kelgan.Qozgolondan 3 yil oldin 1895 y.da Muhammadali eshon Margilon, Osh uyezdlarida lavozimini qayta ti-kladi. Shundan song qishloqlarda ikki hokimiyatchilikni eslatadigan bir holat yuzaga keladi xalqqa bir tomondan mu-stabid chorizm hukumati vakili bolgan volost boshligi, ikkinchi tomondan oddiy xalq xohish-irodasini ifoda-lagan rais rahbarlik qila boshlaydi. Bu holat mustamlakachi mamurlar bilan xalq ortasidagi munosabatlarni yana-da keskinlashtiradi. Mustamlakachilar zulmidan ezilgan xalq Dukchi Eshon-ga murojaat qilib erk uchun muqaddas kurashga fatvo berishini hamda bu ku-rashga rahnamolik qilishini soraydi. Xalq noroziligining jilovlab bulma-idigan darajada kuchayib ketganligi-ni korgan Dukchi (Muhammadali) Eshon uyida Fargona viloyatining turli bolislaridan kelgan vakillar ishtiro-kida maxsus kengashi boladi. Shu kengash-da Muhammadali eshon yigilganlarni mustamlakachilarga qarshi bosh kotarishga, ularni yurtdan haydab, ona Vatan mustaqilligini tiklash uchun ku-rashga chaqiradi. Kopchilik bu taklifni ma-qullaydi. Kengashda Muhammadali Eshon malum qilgan rejaga binoan mu-stabid hukumatning vodiydagi 3 shahar Andijon, Margilon va Oshda joylash-gan harbiy lagerlariga bir kunda hujum qilishga, bu hujum muvaffaqiyatli tu-gasa, Qoqonda ham qozgolon kotarishga kelishiladi. Margilondagi harbiy la-511gerga Inoyatxon Tora, Oshdagi harbiy lagerga Umarbek dodxoh, Andijondagi harbiy lagerga esa Muhammadali eshon boshchiligida hujum qilinishi kerak edi. 1898 y. 17 may kuni Muhammadali eshon xalqqa murojaat kilib, ular-ni mustamlakachilarga qarshi qozgolon kotarishga davat etadi. Qozgolonchilar Muhammadali eshon boshchiligida Ming-tepadan Andijon sh. tomon yol olisha-di. Yol-yolakay qozgolonchilar safi tolib borib, shaharga yaqinlashganlarida ularning soni 2000 ga yetadi. Shahar yaqinida Muhammadali eshon oz jangchi-larini oxirgi marta korikdan otkazadi. U qozgolonchilarni 5 qismga bolib, har qaysi qismga bittadan bayroq bera-di. garbiy lagerga qilinadigan hujum oldidan songgi nutqini sozlaydi. U qozgolonchilarni oxirgi daqiqalargacha oz qasamyodiga sodiq qolishga, Vatan ozod-ligi uchun muqaddas kurashga davat etdi. Songra qozgolonchilar Andijon harbiy lageriga hujum qiladilar. Toqnashuv paytida harbiy garnizon jangchilari-dan 22 kishi oldirildi, 24 askar yarador boldi. Yarim soat davom etgan qattiq jangdan song jangovar tayyorgarligi durust bolmagan va qurol-yarogi nochor qozgolonchilar guruhi toqnashuv joyida olgan 11 nafar va yarador bolgan 8 nafar odamlarini qoldirib chekinishadi.Margilon va Osh uyezdlaridagi harbiy garnizonlarga hujum uyushtirish rejalari esa amalga oshmay qoladi, chun-ki chor amaddorlari bundan xabar topib, mudofaa uchun zarur choralarni korib ulguradilar. Osh uyezdida mustabid hukumatga sotilgan xoin uyezd ming-boshisi Qorabek Hasanov oz xalqiga xiyo-nat qilib, mustamlakachilarning harbiy kuchlariga qarshi tayyorlanayotgan hujum haqida podpolkovnik Zaysevga xabar yet-kazadi. Bu voqeadan xabar topgan Umar-bek dodxoh yaxshi qurollanmagan xalqni qurollangan, shay turgan harbiylarga qarshi qozgolonga boshlashga jurat et-maydi.Margilon harbiy lageriga hujum ham amalga oshmadi. 17 may kuni kechqurun belgilangan joyga odam toplanmadi. Buning ustiga shu kuni yakshanba, yani dam olish kuni bolib, harbiy lagerda qandaydir marosim bolayotgandi. Bunday vaziyatda hujum boshlash xatarli edi. Shu bois Inoyatxon Tora oz odamlari bilan An-dijonga jonab ketgan qozgolonchilarni quvib yetib, ular safiga qoshiladi.Qozgolon haqidagi xabarlar Na-mangan uyezdi va Yettisuv viloyatiga ham yetib bordi va bu yerdagi aholi to-monidan qollab-quvvatlandi. Yettisuv viloyatining Avliyoota uyezdida Shodi-bek xalfa ismli eshon boshchiligida toplangan yuzdan ortiq odamlar dovon-lar qordan biroz tozalangach, Andijon tomon harakat qildilar. Bundan xabar topgan mustabid hukumat qoshinlari Namangan va Andijondan ularga qarshi yurdilar va oradan besh kun otgach, Sho-dibek xalfani 23 nafar odami bilan qolga oddilar. Namanganda harbiylar yashi-rin ravishda tog soqmoqlarini kezib, 29 nafar qozgolonchini, shular qatori 4 boshligini ham ushlashdi. Osha kun-larda Yettisuv viloyatining Prjevalsk va Bishkek uyezdlarida, Sirdaryo viloya-tining Xovos temir yol bekatida ham mirshablar bilan mahalliy aholi ortasida qurolli toqnashuvlar bolib otdi.Andijondagi qozgolondan xabar topgan Chor Rossiyasi hukmdori Niko-lay II qozgolonchilardan shafqatsiz och olishni buyuradi. Bu ishga rahbarlik qilish ota shovinist sifatida dong ta-ratgan Sirdaryo viloyati harbiy guber-natori A.I. Korolkovga topshirila-di. Mustamlakachilar A.q. munosabati bilan butun Fargona vodiysida dahshatli qatagon uyushtirdilar. Birinchi navbat-da qozgolon rahbari Muhammadali eshon va uning yaqin maslaqdoshlaridan 5 na-fari 1898 y. 12 iyunda Andijon sh. mar-kazida butun vodiy jamoatchiligining 8 mingga yaqin vakili koz ongida osib oldirildi. Keyin boshqalar jazolan-di. Qozgolonchilardan 18 nafari osib oldirishga hukm qilindi. 344 nafari 5124 yildan 20 yilgacha muddatga, 3 nafari umrbod katorgaga, 8 nafari turli mud-datga qamoq jazosiga hukm qilindilar. 18 kishi Sibirga surgun qilindi. Jami 388 kishi jazolandi. Qozgolon marka-zi bolgan Mingtepa, Qashgar, Tojik qishloqlari uch kun toplardan oqqa tuti-lib, kultepaga aylantirildi.Jazoga tortilgan qozgolonchilarning ijtimoiy tarkibi tahlilidan malum bolishicha, ularning kopchiligi dehqon va hunarmandlardan iborat bolib, sardor-lari orasida 2 nafar dodxoh (general), 7 nafar ponsod (polkovnik), 2 nafar sobiq bek, 40 nafar mulla, 2 nafar mudarris bolgan. Yani, A.q. aholining turli toi-fasi vakillarini qamrab olgan tom ma-nodagi xalq qozgoloni bolgan.A.q. Turkiston hayotida tasodi-fiy hodisa emas edi. Bunga qadar ham olkada mustamlakachilarga qarshi bosh kotarilgan. A.q. 19-a.ning songgi choragi-dagi eng kuchli ozodlik kurashi edi. Ammo puxta tayyorgarlik korilmaganligi, harbiy imkoniyatlari zaifligi, keng doirada uyushmaganligi tufayli maglubiyatga uchradi. Qozgolonning ta-rixiy ahamiyati shundaki, u mazlum xalqning siyosiy ongi va kurash tajriba-sining osishida muhim rol uynadi. Gar-chand A.Q- tor-mor etilgan bolsada, lekin ozbek xalqining mustaqillik va ozodlik uchun olib borgan kurashlarining eng yorqin namunalaridan biri bolib qoldi. Mustaqillikning dastlabki yillarida Andijon sh.ning Mirpostin va Navo-iy kochalari orasidagi kochaga (avvalgi Yangi Osh kochasi) "Dukchi Eshon" nomi berildi.Ad.Fozilbek Otabek ogli, Dukchi Eshon voqeasi, T., 1992; Egamnazarov A., Siz bilgan Dukchi Eshon, T., 1994; Ozbekistonning yangi tarixi, birinchi kitob [Turkiston chor Rossiyasi davrida], T., 2000.Dono Ziyayeva, Alinazar Egamnazarov.
, , !
, , !
, , !
, , !


:

: 3426
:
  • 5

: