Yozuvchi Nazar Eshonqul bilan ikki suhbat

05.12.08 | Xurshid


http//photoload.ru/data/83/03/a7/8303a79b1e19a194f1875981be5bdb6f.jpeg

San'at qalb va ruhni qutqaradi /Men bitta adabiyotni bilaman...
Yozuvchi Nazar Eshonqul bilan ikki suhbat
Publisher: "Adabiyot va sanat " gazetasi / Milliy yoshlar portali
Publication date: 24 Avgust 2007/03 - oktabr 2008

San'at qalb va ruhni qutqaradi

"Ozbekiston adabiyoti va sanati " gazetasi

24 - avgust 2007 yil


Yozuvchining ijodiy kontseptsiyasi koproq nimalarda aks etadi. Uning qahramonlari tabiatidami yoxud adibning tasvir usullarida? Sariq matbuot elon qilayotgan soxta asarlar haqiqiy sanat asarlarini baholash mezonlariga tasir korsatmayaptimi? Bu savollar adabiyot muxlislari bilan birga adabiyotchilaru adiblarning ozlarini ham oylantirishi tabiiy. Oliy Adabiyot kursi bitiruvchisi Etibor Norbotaevaning taniqli adib Nazar Eshonqul bilan suhbati shu xususda bahs etadi.

Nazar aka, avvalo suhbatimizni kitoblaringiz muqovalarida beriladigan suratlardan boshlasak. Negaki, ular shunchaki qarab qoyiladigan suratlar emas. Ularni ozingiz tanlaysizmi yo rassom ixtiyoriga topshirasizmi?

Kitoblarimdagi suratlarni ukam adabiyotshunos Jabbor Eshonqul tanlagan. Mening kitob nashr qilish uquvim yoq. Keyingi uchala kitobdagi suratlar ham Salvador Dali suratlari. Bu suratlar mening ruhiyatimga yaqinroq. Nashr va bezak ishlarini ukamga topshirganman.

Asarlaringizda tez-tez rassom obraziga murojaat qilib turasiz. Bu nima bilan bogliq? Umuman, ushbu sanat turiga nechogli qiziqish, hurmat bilan qaraysiz?

Rassom obrazi bu, meningcha, amalga oshmay qolgan orzularimdan bolsa kerak. Rassom bolishni kop orzu qilganman. Keyin ichki meniimni rassom obrazi orqali berish ozim uchun qulay va oson. Men rassomning tasavvur dunyosiga yaqindayman. Shuning uchun shu yolni tanlagan bolsam kerak. Aslida, rassom bu mening ozim. Umuman, men ozimni hikoyalarimda faylasuf, olim, rassom, bastakor, qadim qoshiqni aytuvchi qiyofasida tez-tez tasavvur qilib turaman.

Agar sanat asari bolsa, men har qanday sanat turini hurmat qilaman va hayratga tushaman. Sanat insoniyat paydo bolganidan beri yaratgan millionlab narsa-vositalar ichida Qalbni va Ruhni qutqarishi, davolashi mumkin bolgan birdan bir vosita. Sanatsizlik vahshiylikdir, degan kimdir. Men sanatdan bir qadam uzoqlashish yovuzlikka bir qadam yaqinlashish degan bolardim. (Mening sanat haqidagi fikrimning bugun ozlarini sanat yulduzlari deb atayotganlarga hech qanday aloqasi yoq.)

Hozircha oquvchilarga elon qilingan tortta qissangiz malum. Lekin shulardan uchtasi (Urush odamlari, Qora kitob, Tun panjaralari) adabiy davralarda tez-tez tilga olinadi. Momoqoshiq esa deyarli eslanmayotgandek. Buning sababi nimada, deb oylaysiz?

Momoqoshiq jurnalda elon qilinmagani uchun bolsa kerak... Qolaversa, men bu qissani qayta ishlashga ozimda kuch topolmadim. 1989 yili birinchi bor qanday nashr etilgan bolsa, shu holicha yotdi va hozir ham shu holicha bosildi. Aslida voqelikka boshqacha yondashmoqchi edim. Nimadir, osha davrdagi hissiyotlarimmi, xalaqit berdi. Natijada shu qissa chiqdi. Keyin uni tashlab qoydim. Menga qizigi yoqday edi. Jabbor uni elon qilishga kondirdi. Qissadagi Momo obrazi meni koproq maftun etgandi. Urush odamlaridagi katta kelin, bu qissadagi Muazzam men uchun juda yaqin, bir-birini toldiradigandek. Keyinchalik bu asarda topilmagan narsani Shamolni tutib bolmaydi hikoyasida Bayna momo obrazida topdim. Aslida, qissa yozaman deganimda men uchun ikkalasi bir obraz edi. Qissa aynan Shamolni tutib bolmaydining muqaddimasi bolishi kerak edi.

Noananaviy yonalishda yozilgan asarlaringizda tinimsiz ravishda tun, qora, zulmat, tobut, olik, xaroba sifatlariga murojaat etasiz. Bu bilan oquvchini ruhan toliqtirib yo asaringizdan bezdirib qoyishdan chochimaysizmi? Umuman, sizningcha ijodkor asar yaratayotganda oquvchini etiborga olishi kerakmi?..

Ananaga qaysi tomondan qarashga bogliq. Agar quruq bayon qilib berish ananaviy bolsa, togri, men bundan qochishga urinaman. Aslida ota ananaviy yozaman. Ozim shunday oylayman. Navoiy, Bobur, Mashrab yoki dostonlarimizga bir qarang. Ularni sinchiklab organsangiz, men oddiy ananaparast mashq qiluvchi bolib qolaman. Ularning asarlarida ham tun, qoralik, zulmat va hokazo siz sanagan rangu obrazlar (esingizda bolsa, Tun panjaralari Navoiyning Boshimga korki, ne tun kelturibsen... degan bayti bilan boshlanadi) birinchi orinda turadi. Gorda tugilgan Gorogli, bir ogil er bolib yetishadigan vaqt mobaynida zindonga mahkum etilgan Alpomish (Yodgor balogatga yetishi uchun uni shuncha vaqt zindonda saqlash shartmidi? Yoki nega yetti yil? Sakkiz yoki olti yil emas! Nimani anglatadi yetti soni? Zindon-chi?), sandiqqa majburan oqizilgan Tohir, Farhodu Shirin fojeasi bizga nimani anglatyapti? Bu yerda siz aytgan qora narsadan tashqari yana qanday tashbeh-ishora, ramz bolishi mumkin? Nega gorda tugildi? Nega zindon qilindi? Nega shahzoda bola turib olim topdi? Buyuk xalq va buyuk ajdodlar tafakkuri bizga bular orqali nimalar deyapti? Bu yerda qanday falsafiy kalit bor? Agar savollarni davom ettirsak, yana koplab yangi savollar tugiladi. Men ana shu buyuk savollarga ilojim yetganicha, aqlim-idrokim qabul qilganicha javob izlashga uringanman, xolos. Meni voqea emas, uning mohiyati qiziqtiradi. Agar shu mohiyatni hikmatni topa olsak, sizu biz qora deb tariflayotgan kopgina narsalar inson aqlu shuurini yoritadigan nurga aylanadi.

Qaysi oquvchini etiborga olish kerak? Navoiyni, Boburni oqiydigan, dostonlarimizdagi hikmatlarni kashf qiladigan oquvchinimi yoki ikkita loli baronning bir ozbek qizini talashgani yoki daydi qizning kundaligi aks etgan asarni oqiydigan oquvchinimi?

Asarlaringizda ekzistentsializm mavjudligi haqida aytilgan fikrlarga qanday qaraysiz?

Agar tanqidchilar shu fikrda bolsa, bu ularning ishi. Men Kamyuni ham, Sartrni ham oqiganman va ular mansub oqimni ozimga ancha yaqin olaman. Ekzistentsializm bilan tasavvurimda yaqinlik kop. Mavjudlik falsafasi, avvalo, bu menlik falsafasidir.

Kimdir sizning ananaviy usulda yozilgan asarlaringizni, yana kimlardir esa falsafiy ruh bilan yogrilgan, ramz, ishoralar vositasida ifodalanganlarini yoqtirib oqiydi. Ushbu holatdan oquvchilaringizning didini ajratish mumkinmi, yanayam aniqrogi, aqliy va hissiy didlar orasida tafovut kopmi?

Aql hissiyot orqali paydo boladi, hisga esa hamisha aql yol korsatadi. Faqat bu yerda ham hislar kimnikiligiga bogliq. Agar u bilimdon va marifatli odamniki bolsa, tafovut yoq. Agar hali tariqatning bu bosqichiga kotarilmagan his bolsa, bor. Osmon bilan yercha farq bor. Marifatli odamlarning aqli va hissi bir mezonda turadi. Faqat marifatsiz va johil odamlar yovuz, mustabid bolishadi. Marifatli ong esa hamma narsadan gozallik izlaydi va gozallik yaratadi.

Nima deb oylaysiz, ilgarigi zamonda yashaganlarga nisbatan bugunning odamlari his-hayajon, hayratdan kora koproq aql-idrokka imkon berib yashayotgandek. Bu ahvolda adabiyotga qiziqish ham haminqadar bolib qolmasmikan?

Bu xavf bor. Bu xavfni biz olomon madaniyati bostirib kelayotganidan va barchani qamrab, oz girdobiga olayotganidan korib turibmiz. Bugungi yengil shou-tomoshalar, musiqalaru mashshoqbozlikka qanchalik asir bolsak, bu xavf yanayam kuchayadi. Millat ziyolisining vazifasi esa, oz millatini ana shu xatardan xalos eta olishda korinadi. Agar bizning ziyolilarimiz milliy ongimizni va didimizni bu xatardan xalos qilolmasa, unda ertaga bizni siz aytgan sovuq aql va moddiy olchovlardan iborat sovuq kelajak kutib turibdi. Agar xalos etisholsa, unda biz milliy vijdon va milliy didimizni saqlab qolamiz. Shunda sanat ham qoladi, kitob ham.

Bugungi tanqidchilikdan konglingiz toladimi? Milliy adabiyotimizning ertasini qanday tasavvur etasiz?

Tanqidchilarimiz oquvchi didini yengil, oldi-qochdi asarlari orqali zaharlab ulgurgan sariq matbuot ofatidan saqlab qola olarmikan? Ular bu fojeani his qilishayaptimi? Tanqidchilik oz ornini kocha chopchaklari magnatlariga boshatib berib qoymadimi?

Ertangi adabiyot ana shu savolga joyali javobdan keyin malum boladi.

Men bitta adabiyotni bilaman...

Milliy yoshlar portali
03 - oktabr 2008


Nazar aka, ijodingiz borasida adabiyotshunoslarning garb adabiyotining tasiri sezilib turadi, degan fikrlarini kop eshitganman...

Osha adabiyotshunoslar ancha sinchkov bolishsa kerak. Bunday fazilatga havas qilsa arziydi. Shaxsan men asar oqiyotganda bu Garbniki, bu sharqniki degan fikr xayolimga kelmaydi. Shuning uchun ham savolingizga osha adabiyotshunoslarning ozlari javob berganlari maqul. Biron narsa yozayotganda yozuvchi bir sharqcha, yo Garbcha qilib, qoyillatib tashlay, deb oylamaydi. Kongliga kelganni, ozini tolqinlantirganni yozadi. Uni turli shaklga solish mumkin. Yani oz dardini tokish uchun turli vositalar izlashi mumkin. Men, shaxsan bunaqa vositalarni koproq oz ertak, dostonlarimizdan olaman.

Hozir asar sal boshqacharoq yozilsa boldi bu Garbcha adabiyotga taqlid, deb baho beradiganlar ham bor. Bunaqa baho berishlarda menga koproq mana, korayapsizlarmi, men Garb adabiyotidan ham xabardorman degan iddao borday tuyuladi. Agar sal boshqacha ifoda, boshqacha yondashuv uchrasa yoki konikmadan chiqilgan shakl topilsa, bu Garb degani emas, oldin ozimizni bir tekshirib koraylik. YAna osha ertagu dostonlarga bir qarab koraylik. Garbcha tasirlarni fosh qilishga vaqtimiz yetadi. olaversa, biz ham Garbdagi intellektual salohiyatli odamlardan qolishmaydigan, ular bilan bir davrda yashab, ular foydalanayotgan vositalardan foydalanib, ular kabi fikrlay va oylay boshlaganimizga ancha boldi. Bir davrda yashab, bir zaminning havosini olayotgan insonlarmiz. Bir-birimizga oxshab oylashimiz, iztirob chekishimiz, sevishimiz tabiiy. Lekin muhimi bu emas. Muhimi, nima deb baho berishsa ham asarning oqilayotgani. Yozuvchining yutugi shu. Biron adabiyotning tasirini sezishi uchun ham oqish kerak boladi. Hozirgi paytda tasir izlab bolsa ham oqib turishganiga shukr qilish kerak.

Ozbek adabiyotining zabardast vakillari Abdulla ahhor, Said Ahmad, Shukur Xolmirzaev hikoyachilikda oziga xos maktab yaratganlar. Ulardan keyingi avlod vakillari ijodiy ishlarida katta yutuqlar qolga kiritilganmi? Kuzatganmisiz?

Ozbek hikoyachiligida maktab yaratish yo malum bir orin qoldirish uchun yuzlab hikoya yozish shart emas. Bitta hikoya bilan adabiyotda oringa ega bolish mumkin. Men Shukur Xolmirzaevning, Abdulla ahhorning hikoyachilik maktabiga daxl qilmagan holda aytmoqchimanki, ulardan keyingi avlod vakillarida ham hikoya maktabi bor. Endi bu adiblar kam mahsul bolgani uchun ham maktab yaratmagandek tuyulishi mumkin.

Adabiyotda bitta hikoyaning ozi bilan maktab yaratgan yozuvchilar bolgan va bundan keyin ham boladi. Dashtu dalalarda hikoyasining oziyoq Murod Muhammad Dostni ozbek hikoyachiligida oziga xos yonalishdagi, oziga xos maktabdagi asar yaratgan, yangi shakl, ohang, ruh olib kirgan adib sifatida tan olishga toliq asos beradi.

Hozirgi (keyingi uch-tort yil ichidagi) ozbek adabiy jarayonida hikoyachilik qay holatda?

Hozirgi (uch-tort yilgi) ozbek hikoyachiligi bormikan? Keyingi paytlarda chin manodagi hikoya deyilishga arzigulik biror asar oqiganim yoq. Balki, bu mening aybimdir? Oqimay qoyganman desam, xato boladi. Chop etilayotgan hikoyalarni ilinj bilan oqishga harakat qilaman. Ammo yarmiga yetganda, hafsalam pir boladi. Bu hikoya emas. Chopchak. Hozir chopchaklar davri. Kim qotirib, chopchak yozsa, oshaning xaridori kop. Hikoya sotilmaydi. Chopchakni esa sotish, gazeta tirajini oshirish mumkin.

Shuning uchun ikki yildan beri Shukur Xolmirzaev hikoyalarini qayta-qayta oqiyapman. Bu adibning songgi hikoyalari ozbek adabiyotida oziga xos bir yonalish, voqea sifatida hali oz bahosini olgani yoq. Shukur aka ichida quyuni bor yozuvchi edi. Men garchi bazi hikoyalarining boshi yo oxirini ortiqcha va keraksiz deb bilsam-da, har bir hikoyada adib ichidagi quyunni koraman. Aslida istedod degani ichidagi quyunni soz bilan korsatib berish bolsa kerak. Shukur aka bazi bir hikoyalarida quyunni boronga aylantira olgan. Hozircha (keyingi uch-tort yillik) hikoyachilikda Shukur aka yoxud Xurshid Dostmuhammadning ancha oldin yozilgan hikoyalaridan tashqari, siz aytmoqchi, voqea boladigan hikoyalarni oqiy olganim yoq.

Adabiyot... badiiy adabiyot sanatning bir turi. Sanat asarlarini esa istedodli ijodkorlar yaratadilar. Tarix tan olgan istedodlar kop: Sofokl, Shekspir, Navoiy,Tagor... Bu kabi sanat namoyandalari kamdan-kam tugiladi. Otgan asrda yashab otgan qaysi adiblarni mana shu daholar safiga qoshgan bolardingiz?

Siz keltirgan daholar adabiyotning juda katta toglari. Bu toglar oldida qirlar bolishi tabiiy. XX asrda yashab ijod etgan Abdulla odiriy, Cholpon, Hamid Olimjon, Oybek va boshqa qirlar osha toglarga borib birlashadi. Ayniqsa, otgan asrning 60-70- yillarida adabiyotga kirib kelgan juda kop shoir-nosirlar ham mahorat, ham adabiyot chegaralarini kengaytirgan adiblar sifatida, toglar yonida qirlar bolib turadi. Ularni sanasak, juda kop. Osha qirlar bolmasa, togning salobati bilinmay qoladi.

Tasavvur qiling, sahro ortasida, baland tog qoyasi qoqqayib tursa, qulab tushishi mumkin. XX asrda Navoiy atrofida, mazkur qirlarimiz, qoyalarimiz kopaydi. Masalan, ham qissa, ham hikoyada tarixiy janrni boshlab bergan Mirkarim Osim, oziga xos eksperimental ijod qilgan (ham nasrda, ham sheriyatda) Asqad Muxtor va boshqalar bu adabiy chegaralarni kengaytirganlar.

Siz milliy adabiyotimiz ustida toxtaldingiz. Men dunyo miqyosidagi adabiyot, katta doiradagi adiblarni nazarda tutgan edim...

Men milliy yo jahon adabiyoti deb farqlamayman, asar adabiy nuqtai nazardan zavq bera olsa, boldi. Sizning yuqorida keltirgan royxatingizga adabiyotga qoshgan hissasi, asarlari odamga bergan zavq nuqtai nazaridan kop adiblarni kiritish mumkin. XX asrda ham tabiiy ravishda qirlar royxatiga kirishi mumkin bolganlar kop: adabiyotni organgan sayin chuqur orgatadigan Kortasar, Robert Myuzel, xarakter va tipik nasriy timsol yaratib bergan Kafka. YAponlardan Kavabata, Kobo Abe, Ryunesko Akutagava, Tanidzaki Dzyunitiro. Lotin Amerikasidan Borxes, Markes, Sabota, Korpenterni. Ha, Onettini. U stilist (Bu yozuvchini juda qadrlayman).

YAna Xeminguey, Tomas Vulf, Folkner-bu adiblar bir Amerikaning ozidan chiqayapti. yevropaning ozidan qancha. Sartr, Marsel Prust, Kamyu... Rus adabiyotida Pasternak, Bunin, Bulgakov, Sholoxov.

Bu adiblarni oqib, zavq olasiz, adabiyotning sof, chinakam vazifasini teran anglaysiz, hayotni, jamiyatni, ozingizni organasiz. Bular bir ilm. Bu ilmni organgan sayin konglingiz yuksalib boradi, aqlingiz teranlashadi, insonning mohiyati va vazifasini koproq anglaysiz.

Garb adabiyotshunoslarining etiroficha, yevropa adabiyotini uch ustun kotarib turar ekan: Kafka, Jeyms Joys, Marsel Prust. Bu tarifga munosabatingiz....

Bu uch buyuk yozuvchining Garb adabiyotida tabiiy ravishda orni bor. Buni hech kim inkor qilolmaydi. Biroq yevropa adabiyotini bu uch yozuvchi bilan chegaralab qoyish notoGri. Agar Kafka ustunroq bolsa, Kamyu qaerga ketadi? Sartr-chi?

Kafkada inson fojeasi, inson haqidagi ixtirolar koproq. Kamyuda esa shu iztirobni anglash, uni tahlil etish kuchli. Prust yaxshi. Ammo Sartr londaroq va faylasufroq. Bu adiblarni bir-biridan ajratib, bunisi past, bunisi baland deyishning ozi notogri. Myuzelni olsak... uning ijodida ozod odamning qiyofasizlikka aylangan qiyofasi ochib tashlangan. XX asrda quldorlik yoqoldi, biroq jamiyatga har tomonlama qul qilingan insoniylik qiyofasini yoqotgan odamlar koz oldingizda gavdalanadi. iyofasiz odam ozod bolgani bilan baribir manan quldir. iyofasiz odam asari XX asrning manaviy tarixi, undan ham voz kechib, ornini pasaytirib bolmaydi.

Garb adabiyotidagi oqimlarda ijod qilgan adiblarga ayrim tanqidchilarimiz taqlidchilik, Garb adabiyoti soyasida qolgan kabi ayblarni taqashadi. Bunga siz qanday munosabat bildirasiz?

Shunaqa ayblov bilan chiqayotganlar na milliy adabiyotni yaxshi bilishadi, na Garb adabiyotini. YAna aytaman, biron narsa haqida fikr bildirishdan oldin uzoqdagi minoraga qarab emas, yoningizdagi loysuvoq uyga qarab oling. Keyin minoralarga taqlidda ayblayverasiz. YAni ananalarni organish kerak. aysi anana Garbcha, qaysi anana sharqcha, ajratish kerak.

Umuman, shu asar zamirida istedod bormi? Agar istedod bolsa, uni hech qachon taqlidchilikda ayblab bolmaydi. Dunyoning rivojlanishi adabiyotlarning bir-biriga tasirisiz kechmaydi. Bir paytlar Garbning ozi sharqdan juda kop tasirlanib, kop narsalarni ozlashtirgan. Misol uchun, Lotin Amerikasi. Ham sharq, ham Garb, ham yapon ananalarini singdirib olgan. Adabiyotlarni bir-biridan uzib olib rivojlantirib bolmaydi.

Modern, ong oqimi, absurd va shu kabi talay adabiy oqimlar garbda paydo bolgan. Adabiyot uchun belgilangan yuksak mukofot Nobelni ham aksariyat Garblik adiblar olishadi. Milliy adabiyotimiz posangisi garbnikidanshu qadar yengilmi yo bizda tarjima yolga qoyilmaganmi? Yoki boshqa sabablari bormi? Nima deb oylaysiz?

Bu yerda hamma aytganlaringiz toGri. Zamonaviy adabiyotimizning posangisi ham yengil, istedod nuqtai nazaridan ham oqsaydi. Shu bilan birga bazi Nobel mukofoti olgan adiblarga muqoyasa qiladigan bolsak, bizda ham shu darajadagi adiblar bor. Nobel mukofoti hamisha adolatli bolgan emas. Nobelchilarning oziga xos oyinlari, talablari, fikrlari bor. Agar Urxun Pomuq darajasidagi adiblarga mukofot berish kerak bolsa, unda talabgorlar topsa boladi. Deylik, Aytmatovga ham berilsa bolardi. Shu bilan birga tarjima tajribalarimiz ham deyarli yoq. Dunyoni oziga jalb qilgan asarlarimiz kam. Nobel mukofoti taftish qilinsa, menimcha shundan ?ttiz foizi mazkur mukofotga arziydigan adiblar bolib qoladi. Modern, absurd, ong oqimi bu yonalish, oqimlarni adabiyotshunoslar oylab topishgan. YOzuvchilar qanday oylasa, shunday yozadilar. Boshqasi qiziqtirmaydi. Meni ham qiziqtirmaydi.

Lahad degan roman yozgan ekansiz? Uni nega haligacha elon qilmadingiz?

Bu romanning asosiy qismi 90-yillar boshida yozilgan. Romandan qulash arafasiga kelib qolgan, insonning botiniy quvvatini sorish evaziga yashab kelgan tuzumning badboy hidlari anqib turibdi. Men otgan yillar davomida asarni faqat tahrir qilish bilan shuGullandim, xolos. Necha bor urinmay, uni qayta yozish, voqelikni boshqa izga solish va hatto nomini ozgartirishga ham, baribir, kuchim yetmadi.

Otgan yillar ichida alohida asar sifatida ozini oqlamaydi degan shubhada bu mashqning ichidagi bazi boblarini mustaqil hikoya sifatida elon ham qildim. Uzoq ikkilanishlardan song uni qay tarzda yaratilgan bolsa, osha holatda qolgani maqul, degan xulosaga keldim. Ozining mavjudligini isbot qilib berolmagan, odamzotni xorlash va haqoratlash evaziga qurilgan mustabid tuzumdan chiqariladigan kichik bir saboq bolib qolishi uchungina uni yaqinda elon qilishga ham qaror qildim. Chop etilib qoladi.

Yoshlarga aytar gapingiz...

Koproq oqishsin. Oqigan odam hech qachon yomon bolmaydi. Konglida baribir yaxshilik qoladi. Osha yaxshilik uruG boladi. UruG osib, ertaga meva beradi.Inson uchun gazetami, jurnalmi, kitobmi, oqishga arzigulik asar bolsa, konglida nimadir uyGonadi. YOruGlikka chorlaydi. Mutolaa odamni ezgulikka boshlaydi.

Umid Ali suhbatlashdi


:

: 13417
:
  • 0

: